A-   A0   A+

Bank rekomendowanych programów profilaktycznych

 

Prezentowane programy należą do różnych kategorii. Poszczególne kategorie zawierają od jednego do kilku projektów:

• Programy do realizacji w klasach
• Programy dla dużych grup
• Programy dla grup zwiÄ™kszonego ryzyka
• Programy dla liderów mÅ‚odzieżowych
• Programy dla nauczycieli i rodziców
• Programy uliczne
• Programy Profilaktyki Globalnej

Poniżej znajdą państwo przegląd 34 profesjonalnych programów profilaktycznych, skonstruowanych w oparciu o współczesną wiedzę dotyczącą czynników ryzyka, czynników chroniących i sprawdzonych modeli oddziaływań profilaktycznych. Mają one wbudowane procedury ewaluacyjne pozwalające oceniać ich efektywność. Jest to już ósmy wykaz sporządzony przeze mnie na przestrzeni ostatnich siedmiu lat. Nie jest to oczywiście pełna lista wartościowych programów realizowanych w Polsce. Ich liczba jest bardzo duża i stale wzrasta. Znane programy podlegają ciągłym zmianom. Dzięki zdobytym wcześniej doświadczeniom, wynikom badań ewaluacyjnych oraz nowym doniesieniom naukowym coraz lepiej rozumiemy uwarunkowania zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i wartość różnych działań profilaktycznych. Wiele popularnych programów przeszło znaczącą ewolucję. Ich ostatnie edycje niekiedy diametralnie różnią się od projektu początkowego. Eliminowane są elementy oceniane jako mało celowe i skuteczne, bądź nawet szkodliwe, a wprowadzane nowe, których znaczenie udowodniono w badaniach. Programy wyposażone są w coraz ciekawsze materiały pomocnicze. Coraz większa wagę przywiązuje się do gruntownego szkolenia realizatorów-nauczycieli, ponieważ jest to inwestycja w wewnętrzne zasoby szkoły.

W latach osiemdziesiątych na "rynku programów profilaktycznych" znajdowało się zaledwie kilka krótkich projektów adresowanych do dzieci i młodzieży, przeznaczonych do realizacji w klasach szkolnych. Koncentrowały się one głównie na problemach związanych z piciem alkoholu. Obecnie również wiele programów dotyczy tej problematyki. Jest to uzasadnione z uwagi na skalę zjawiska odurzania się, zwłaszcza alkoholem, wśród dzieci i młodzieży szkolnej. Jednak współczesne programy, zgodnie ze wskazaniami profilaktyki naukowej, rzadziej koncentrują się na jednym środku odurzającym (tylko na alkoholu lub tylko na narkotykach), a częściej zajmują się różnymi uzależnieniami. Ukazują również mechanizmy powstawania innych zachowań ryzykownych, które współwystępują z piciem alkoholu czy używaniem narkotyków (np. agresja i przemoc, przestępczość, przedwczesna aktywność seksualna). Ponieważ za efektywny w odniesieniu do dzieci i młodzieży uznaje się psychologiczno-społeczny model profilaktyki, większość programów oprócz dostarczania rzetelnej wiedzy kładzie nacisk na wyuczenie najważniejszych umiejętności psychologicznych i społecznych: umiejętność radzenia sobie ze stresem, nawiązywania dobrych kontaktów z ludźmi, rozwiązywania konfliktów, rozpoznawania nacisków wewnętrznych i zewnętrznych i przeciwstawiania się im, umiejętność podejmowania decyzji, szukania wsparcia, udzielania pomocy innym itp.

Stopniowo pojawiały się również projekty przeznaczone dla grup liderów młodzieżowych, w tym tzw. "programy rówieśnicze", oraz dla dorosłych. Poparte wynikami badań przekonanie, że profilaktykę należy rozpoczynać od edukowania dorosłych, od budowania właściwego środowiska wychowawczego, zaowocowało wieloma projektami adresowanymi do najbardziej znaczących dorosłych z otoczenia dziecka - rodziców i nauczycieli. Do niektórych znanych programów wbudowano zajęcia warsztatowe dla rodziców, które są realizowane równolegle z zajęciami dla dzieci. Powstały też dłuższe programy edukacyjne, jak treningi umiejętności wychowawczych dla rodziców i nauczycieli. Cieszą się one dużą popularnością.

Ostatnio coraz mocniej podkreśla się konieczność integracji poszczególnych programów z kontekstem społecznym, dostosowania ich zarówno do problemów środowiska jak i budowania sieci wsparcia w środowisku lokalnym. Powstają więc wielowymiarowe i wielokierunkowe projekty dla miasteczek, miast, a nawet gmin, które można określić jako programy profilaktyki globalnej.

Najwięcej opisanych programów przeznaczonych jest do realizacji w klasach szkolnych (15), dwa umożliwiają oddziaływanie na dużą grupę młodzieży, kilka adresowano do liderów młodzieżowych (5). Zakładają one pracę w małych, wyselekcjonowanych grupach. Sześć programów adresowano do dorosłych - rodziców i nauczycieli. Wreszcie ostatni to szeroki, wielowymiarowy projekt dla społeczności lokalnej. Zawiera on działania adresowane do różnych grup młodzieży i dorosłych. Znajdą tu Państwo również program uliczny, który można włączyć do lokalnego programu środowiskowego.

Jedne projekty powstały w ośrodkach uniwersyteckich, instytutach lub instytucjach zajmujących się profesjonalnie profilaktyką. Inne zostały wypracowane we wspólnotach abstynenckich i ruchach trzeźwościowych. Część z nich to adaptacje projektów zagranicznych, część – oryginalne polskie opracowania.

Wykaz zawiera informacje o autorach programów, głównych celach, adresatach, realizatorach i materiałach stanowiących wyposażenie poszczególnych programów, a także dane teleadresowe do ewentualnego kontaktu.

Pracownia Profilaktyki zwraca się z prośbą do autorów opisanych programów o przekazywanie informacji o wszelkich zmianach: wycofaniu programu, zmianach w jego strukturze, nowych materiałach czy adresach kontaktowych. Umożliwi to szybką aktualizację wykazu. Osoby zainteresowane konstruowaniem i oceną programów mogą skorzystać z poradnika przygotowanego przez Centrum Metodyczne: Joanna Szymańska Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki. Można go kupić w naszej księgarni lub zamówić listownie w Dziale Wydawnictw. Adres: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej, ul. Polna 46A, 00-644 Warszawa, tel./fax 825-83-15, e-mail: wydawnictwa@cmppp.edu.pl (prosimy o podanie dokładnego adresu zwrotnego).

Joanna Szymańska

(aktualizacja – styczeń 2009 r.)