Rozwijanie kreatywności w szkole – polecamy literaturę

Slavica Maksić „Podsticanje kreativnosti u školi”, IPI Beograd 2006, s. 260
Tytuł w jęz. angielskim: „Nurturing creativity at school”

Przez długie lata pokutowało przekonanie, że kreatywność jest wrodzona. Teraz, kiedy naukowcy dowiedli, że tak nie jest, budzi powszechne zainteresowanie i pożądanie … „bo chcę i mogę być kreatywny”.

W literaturze przedmiotu kreatywność jest najczęściej rozpatrywana w kontekście dwóch pojęć uzdolnień i talentów. Uzdolnienia i talent przypisuje się osobom, ich zachowaniom lub rozpatrywane są w aspekcie twórczości, tj. uzyskiwanych rezultatów, wytworów.

Uzdolnienia jako najogólniejsze pojęcie opisuje cechy osobowościowe jednostki (czyli specyficzny zespół cech charakteru), między którymi najważniejsze to: wysoka inteligencja, kreatywność, wiara w siebie i swoje siły, posiadanie określonych cech osobowościowych, wysoka motywacja i zaangażowanie w określony obszar ludzkiej działalności; zachowania (aktywność zwieńczona sukcesem) oraz osiągnięcia, czyli wytwarzanie produktów od istotnego znaczenia dla twórcy i jego otoczenia.

Kreatywność – innowacyjność – twórczość odnoszą się do wszelkiej aktywności człowieka, gdyż naukowo udowodniono, że ważna jest twórcza postawa zarówno wobec życia jak i siebie samego. Dziecko kreatywne, to dziecko otwarte na nowe wrażenia, z wyobraźnią, chętnie przełamujące stereotypy i schematy poznawcze, wystarczająco samodzielne w poszukiwaniach, często innowacyjnych. Postawa twórcza to też twórcze myślenie, a więc umiejętność rozwiązywania problemów, poszukiwania odkrywczych rozwiązań. Z jednej strony kreatywny uczeń, z drugiej rodzice, nauczyciele, wychowawcy, którzy w życiu codziennym powinni stwarzać mu okazje do rozwijania własnej kreatywności, zarówno w myśleniu jak i w działaniu.
Autor prezentowanej publikacji – Slavica Maksić pracownik naukowo-badawczy Instytutu Badań Pedagogicznych w Belgradzie (Serbia) – podjęła już kolejną próbę odpowiedzi na pytania często pojawiające się wśród teoretyków i praktyków wychowania: - co zrobić, aby edukacja szkolna była bardziej twórcza; - w jakiej mierze twórcze myślenie i zachowania mogą być rozwijane i stymulowane w szkole; - jakie są niezbędne warunki, aby nauczyciel był kreatywny w pracy dydaktyczno-wychowawczej oraz potrafił stymulować kreatywne zachowania uczniów; - jakie warunki w szkole można, a jakie nie, zmodyfikować, aby proces dydaktyczno-wychowawczy stał się bardziej twórczy; - czy obok pozytywnych, istnieją również negatywne strony twórczej szkoły; - jaki wpływ może mieć twórcza szkoła na dalsze kształcenie i proces włączania jednostki w życie społeczne.

Na te i wiele innych pytań „kreatywny” Czytelnik znajdzie odpowiedź na łamach polecanej książki. Chociaż publikacja adresowana jest do nauczycieli, dla których rozwijanie kreatywności własnej, jak i aktywności twórczej wśród dzieci i młodzieży, jest priorytetem, bynajmniej nie ma charakteru poradnika. Zdaniem autorki, kiedy jest mowa o kreatywności zarówno nauczycieli jak i uczniów, nieuzasadnione jest proponowanie konkretnych rozwiązań. Ponieważ proces nauczania „sam w sobie” (w założeniach) jest twórczy, za który odpowiedzialność biorą nauczyciele, którym wiedza na ten temat jest niezbędna. Z całą pewnością znajdą ją w prezentowanej publikacji, ale co będzie działo się w praktyce (na lekcjach, zajęciach pozalekcyjnych) i na ile zaprezentowane informacje i wiedza będą użyteczne, zależy od ich umiejętności, kreatywności, pasji zawodowej, jak i wielu innych czynników i warunków, w których przyszło dzisiaj pracować nauczycielom. Wiele jest w tym zakresie do zrobienia, gdyż i sami nauczyciele konfrontując się z ograniczeniami, które sobie stwarzają w sensie twórczego stosunku do świata i życia, w zmuszeni są przekraczać indywidualne bariery.

Prezentowana książka składa się z dziewięciu rozdziałów. Na początek omawiane są podstawowe koncepcje wiążące się kolejno z pojęciami: zdolności, talent oraz kreatywność w życiu jednostki i w rozwoju społeczeństwa. Część teoretyczna prezentowanej publikacji stanowi przegląd najważniejszych stanowisk odnośnie kreatywności, ale przedstawionych tylko w ogólnych zarysach, bez prezentowania szczegółowych założeń twórczego wychowania i kształcenia, różnorodnych teorii i modeli czy wyników badań. Tylko tyle, aby potencjalnego Czytelnika – kreatywnego rodzica czy nauczyciela - zainspirować do dalszych poszukiwań i zdobywania wiedzy na ten temat. W rozdziale piątym autorka podjęła próbę syntezy, tj. połączenia istniejących aktów normatywnych (w tym międzynarodowych) z działaniami praktycznymi szkoły, w jeden spójny „model”. W kolejnych rozdziałach Czytelnik zaznajamiany jest z informacjami na temat znaczenia twórczości w procesie nauczania (programy dydaktyczne, zajęcia pozalekcyjne, kółka zainteresowań) oraz cechami „kreatywnego nauczyciela”, zasadami selekcji do tego zawodu, kształceniem i doskonaleniem zawodowym. Pracę zamyka rozdział, który jest poświęcony modelowi nowej szkoły zbudowanej na zasadach ontologicznego i epistemologicznego pluralizmu. Zasady szacunku różnic, prawa do autentyczności i autonomii grupy, osób i pomysłów pozostają w harmonii z wizją demokratycznego społeczeństwa.

Autor Slavica Maksić ukazuje, jak wiele jest w tym zakresie do zrobienia i jak można wykorzystać różnorodne szanse na pobudzenie aktywności twórczej w procesie edukacji.
Polecam tę książkę gorąco jako pomoc dla nauczycieli w rozwijaniu kreatywności zarówno własnej jak i innych. Niech zajęcia będą dla uczniów interesujące, a dla nauczycieli wyzwaniem, a nie rutyną.

Godny uwagi i polecenia jest bogaty spis literatury wykorzystanej w tej publikacji, w języku angielskim i serbskim, stanowiący przegląd światowego dorobku wybitnych specjalistów z tego zakresu (w tym 22 pozycje autorki).
Dla osób anglojęzycznych zostało również przygotowane obszerne streszczenie w języku angielskim (10 s.).

Wybrane prace autorki:

S. Maksić (1993): Ciljevi vaspitno-obrazovnog rada sa darovitim učenicima, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, Beograd, 25, 120-137.
S. Maksić (1993): Kako prepoznati darovitog učenika, Beograd, Institut za pedagoška istraživanja.
S. Maksić (1995): What schooling for the gifted, Psihologija, Beograd, 28 (3-4), 269-282.
S. Maksić (1998): Darovito dete u školi, Beograd, Institut za pedagoška istraživanja.
S. Maksić (1999): Kreativnost izmedju teorije i školske prakse, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, Beograd, 31, 9-28.
S. Maksić (2002): The relevance of curriculum research: The evaluation of curriculum making processes, in: Rosenmund, M., Fries, A. V., Heller, W. (eds.), Comparing curriculum making processes (231-242). Bern: Peter Lang.
S. Maksić, M. Djurišić-Bojanović (2004): Kreativnost, znanje i školski uspeh, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja, Beograd, 36, 85-105.
S. Maksić, M. Djurišić-Bojanović (2005): Direktori o kontekstu nastave i postignuće učenika, u: Antonijević, R., Janjetović, D. (prir.), TIMSS 2003 u Srbiji (249-269), Beograd, Institut za pedagoška istraživanja.