Obok trudności występujących często, niejako w sposób naturalny, w nauce czytania i pisania pojawiają się trudności specyficzne. Na ich kreślenie przyjęto, używany już powszechnie, termin dysleksja rozwojowa, jako nazwę całego zespołu specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu. Mogą one występować w trzech formach – w postaci izolowanej np. tylko trudności z nauczeniem się poprawnej pisowni, ale również jako zespół dwóch lub nawet trzech form tych zaburzeń:
-
 dysgrafii - trudności w opanowaniu dobrego tzn. czytelnego poziomu graficznego pisma;
-
 dysortografii - trudności w opanowaniu poprawnej pisowni, nie tylko błędy ortograficzne;
-
dysleksji - specyficznych trudności w nauce czytania, którym często towarzyszą trudności w czytaniu.
Wraz z rozwojem badań naukowych definicja dysleksji rozwojowej ulega ciągłym przemianom. Pokazują one zróżnicowany obraz trudności w nauce, który niełatwo jest objąć jedną wspólną teorią.
Bezpośrednią przyczyną trudności w nauce o charakterze dyslektycznym jest nieharmonijny rozwój psychomotoryczny dziecka, co oznacza, że niektóre funkcje rozwijają się dobrze lub ponadprzeciętnie, inne zaś z opóźnieniem. Dotyczy to przede wszystkim zaburzeń rozwoju tych funkcji poznawczych i ruchowych, które biorą udział w czytaniu pisaniu oraz ich współdziałania.
Nieprawidłowości rozwoju funkcji słuchowo-językowych objawiają się jako zaburzenia uwagi, pamięci i percepcji słuchowej:
-
dziecko nie dostrzega różnicy pomiędzy głoskami (np. z i s ), myli je podczas zapisywania, myli również wyrazy różniące się jedną głoską (np. koza - kosa);
-
dziecko ma trudności z wydzielaniem sylab i głosek ze słów (np. ko-za ; k-o-z-a), czego konsekwencją jest opuszczanie lub dodawanie liter lub sylab w zapisywanych wyrazach, rozpoznawanie rymujących się słów, przekręcanie wyrazów podczas pisania;
-
opuszczanie wyrazów podczas dyktanda, zapominanie właściwego słowa podczas samodzielnego pisania.
Nieprawidłowości rozwoju funkcji wzrokowych objawiają się jako zaburzenia uwagi, spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej i powodują:
-
trudności z zapamiętywaniem liter i ich odróżnianiem, mylenie liter podobnych kształtem (np. l-t-ł ; n-m);
-
trudności w nauce czytania elementarnego, ponieważ nieprawidłowe rozpoznawanie liter uniemożliwia sprawne literowanie (określane też głosowaniem), czyli odnoszenie do spostrzeganych liter przypisanych im głosek;
-
trudności z utrwaleniem poprawnej pisowni tzw. trudnych wyrazów – zawierających trudność ortograficzną (np. rz lub ó niewymienne).
Deficyty rozwoju funkcji ruchowych, szczególnie motoryki rąk powodują:
-
wolne tempo pisania;
-
niski poziom graficzny pisma tzn. brzydkie, nieczytelne pismo;
-
szybkie męczenie się ręki;
-
trudność z zapamiętywaniem wzorców ruchowych, automatyzujących zapisywanie poprawnej formy niektórych wyrazów (np. który, król, rzeka itp.).
Zaburzenia orientacji utrudniające rozpoznawanie kierunków w przestrzeni i stronach ciała powodują:
-
mylenie liter o podobnych kształtach, ale inaczej położonych przestrzeni, tak jak: p-b-d-g;
-
pismo lustrzane, zapisywanie wyrazów lub działań matematycznych od strony prawej do lewej.
Wczesne zaobserwowanie przez rodziców i nauczycieli objawów tzw. ryzyka dysleksji pozwoli zrozumieć problemy dziecka i podjąć stosowne ćwiczenia.
 Dysleksja jest zaburzeniem tworzącym u poszczególnych osób nieco odmienny obraz, dlatego badanie diagnostyczne przeprowadzane w poradni psychologiczno-pedagogicznej ma charakter wielospecjalistyczny. Przeprowadza je zespół składający się z pedagoga i psychologa. W razie potrzeby można korzystać z konsultacji logopedy, foniatry czy neurologa. Procedura postępowania związana z wydawaniem opinii o dysleksji rozwojowej przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne jest ujednolicona. Pedagog przeprowadza wywiad ze zgłaszającymi dziecko na badanie rodzicami lub opiekunami oraz analizuje jakościowo błędy i rodzaj trudności.
Badanie psychologiczne pozwala ocenić poziom funkcjonowania intelektualnego. Badana jest zdolność koncentracji uwagi, pamięć, spostrzeganie wzrokowe i słuchowe, sprawność ruchowa.
Rozpoznaje siÄ™ dysleksjÄ™ rozwojowÄ… po stwierdzeniu:
-
prawidłowego rozwoju umysłowego;
-
opóźnień rozwoju funkcji stanowiących podstawę do wykształcenia umiejętności czytania i pisania;
-
wczesnego występowania trudności w nauce czytania i pisania;
-
nasilenia i długotrwałości trudności , pomimo pomocy w domu.
Po badaniu rodzice lub opiekunowie otrzymują pisemną opinię, która powinna zostać przekazana nauczycielowi - wychowawcy a w starszych klasach (kopie) również nauczycielom różnych przedmiotów. Stworzy to okazję do osobistego spotkania i omówienia optymalnego postępowania z dzieckiem. Opinia zawiera opis mocnych stron funkcjonowania dziecka i trudności jakie napotyka ono w nauce szkolnej. Znajdują się tam wskazania, jaką pomoc dziecko powinno otrzymać, jak należy z nim pracować i postępować. Otrzymanie opinii stwierdzającej dysleksję jest pierwszym a nie ostatnim krokiem do pokonania trudności.
Przedstawione w opinii zalecenia specjalistów stanowią podstawę do opracowania programu korekcyjno-kompensacyjnego. Swoimi przemyśleniami, uwagami na temat sposobu pracy, stawianych wymagań, sposobu oceniania nauczyciele dzielą się z rodzicem danego dziecka. Dostosowanie treści, form i metod pracy do możliwości nie oznacza wcale w każdym przypadku obniżenia wymagań. Zasada indywidualizacji polega na obserwowaniu trudności widocznych w pracy ucznia na lekcji, wykonywaniu prac domowych, analizie wypowiedzi ustnych, rozumieniu i wykonywaniu poleceń, zainteresowaniu wykonywanym zadaniem, oczekiwaniu pomocy, tempie pracy w stosunku do innych rówieśników.
Poza określeniem obszarów nasilonych trudności ucznia konieczne jest poznanie obszarów jego dobrego funkcjonowania, zainteresowań, dążeń, docenienie wkładanego wysiłku w wykonanie zadania, rozumienie zachowań współtowarzyszących – na przykład trudności w komunikowaniu się, zachowań lękowych.
Kolejna zasada – powolnego stopniowania trudności w nauce czytania i pisania, uwzględniająca złożoność tych czynności i możliwości percepcyjne dziecka, dotyczy zarówno objętości opracowywanego materiału jak i jego przystępności dla dziecka; przechodzenie od ćwiczeń elementarnych, prostych, obejmujących niewielki zakres materiału do coraz bardziej złożonych. Warunkiem przechodzenia do zadań o większym stopniu trudności jest tylko i wyłącznie sprawne wykonanie ćwiczeń na niższym poziomie. Nie mogą tu obowiązywać żadne rygory czasowe, ponieważ przezwyciężanie trudności jest uwarunkowane indywidualnymi możliwościami każdego dziecka. W przypadku dzieci ze zdiagnozowaną dysleksją ta odmienność wykracza znacznie poza granice różnic indywidualnych i ma szczególne znaczenie, istnieje bowiem ogromne zróżnicowanie rodzaju, zakresu i głębokości odchyleń w rozwoju i trudności w uczeniu się.
Częstotliwość i systematyczność prowadzonych zajęć wpływa pozytywnie na opanowywanie i utrwalanie nabytych umiejętności. Czas ich trwania uzależniać należy od głębokości zaburzenia, ale przede wszystkim od motywacji i indywidualnych możliwości wysiłkowych dziecka. Bardzo ważne jest przekazanie tej informacji rodzicom, którzy w domu doskonalą czytanie i pisanie swoich dzieci. Dozowanie ćwiczeń w czasie, przeplatanie ich zabawami, przynosi znacznie lepsze rezultaty niż sadzanie dziecka na godzinę z książką, przy trudnej, znienawidzonej czynności.
Tworzenie klimatu życzliwości i zaufania, poczucia możliwości wyboru wyzwala aktywność i chęć współdziałania w pokonywaniu trudności. Zaspokojenie potrzeby sukcesu poprzez stwarzanie sytuacji dających poczucie zadowolenia, doświadczenie radości z osiągnięć można zrealizować tylko poprzez stawianie zadań, których wykonanie leży w możliwościach dziecka i poprzez wykorzystanie jego zainteresowań i doświadczeń. Zyskane poczucie własnej wartości mobilizuje do dalszych działań, sprzyja rozwijaniu potrzeb poznawczych i motywacji do nauki.
