Jak planować działania profilaktyczne w szkole?

Działania profilaktyczne w szkole

Wprowadzony przez MENiS obowiązek opracowania i realizowania przez szkołę Programu Profilaktyki (Dz.U. Nr 51, poz. 458 z 2002 r.) stworzył szansę uporządkowania i podwyższenia poziomu profesjonalizmu działań profilaktycznych.
Rzeczywistość szkolna nadal odbiega jednak od ideału. Głośno mówi się o trudnościach szkół w sprostaniu wymaganiom. Wiele jest także  konstruktywnych podpowiedzi – co zmieniać, ulepszać, jak radzić sobie z trudnościami.
Zobligowanie całego grona pedagogicznego i personelu szkolnego do tworzenia systemowego programu działań profilaktycznych i podejmowania ich może zainicjować przeciwdziałanie zachowaniom ryzykownym w tych szkołach, w których do tej pory takich działań profilaktycznychnie było lub były znikome. Może też wesprzeć te osoby, które często samotnie (np. pedagog szkolny) już się profilaktyką zajmują . Dla tych, którzy wierzą w sens działań profilaktycznych, kompetentnych, a także ciekawych nowych wyzwań, chcę podpowiedzieć główne kroki w planowaniu szkolnej profilaktyki uzależnień.
Warto pamiętać, że profilaktyka – w odniesieniu do dzieci i młodzieży powinna „wynikać ze świadomości zagrożeń prawidłowego procesu wychowawczego” (Gaś Z. B., 2003, s. 30) i gotowości do współdziałania w zmianie istniejącej sytuacji wychowawczej.
Działania profilaktyczne (zapobiegawcze, korekcyjne) tworzą więc warunki do sprawnej realizacji procesu wychowawczego. Profilaktyka uzależnień w szkole powinna znaleźć się w opracowanym przez placówkę oświatową Szkolnym Programie Profilaktyki.
SPP to „projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu rozwojowi i zdrowemu życiu; ograniczanie i likwidowanie czynników ryzyka (jednostkowych, rodzinnych, rówieśniczych, szkolnych, środowiskowych), które zaburzają prawidłowy rozwój ucznia i dezorganizują jego zdrowy styl życia; inicjowanie i wzmacnianie czynników chroniących (jednostkowych, rodzinnych, rówieśniczych, szkolnych, środowiskowych), które sprzyjają prawidłowemu rozwojowi ucznia i jego zdrowemu życiu.”(Gaś Z. B., 2003, s. 168).
Jak zostanie skonstruowany SPP, zależy wyłącznie od grona pedagogicznego danej placówki oświatowej. Każda społeczność szkolna ma własne potrzeby i zasoby, tradycje i „przyzwyczajenia”. Czasami, jak sadzę, warto jednak zmieniać utarte zwyczaje i wprowadzać nowe. Można wówczas korzystać z podpowiedzi specjalistów – profilaktyków. Od 2002 roku pojawia się coraz więcej nowatorskich pomysłów i fachowych podpowiedzi, dotyczących planowania systemowych działań profilaktycznych.
Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej stara się dokształcać lokalnych profilaktyków – doradców i konsultantów w zakresie konstruowania i ewaluacji szkolnych programów profilaktyki. W każdym województwie są więc osoby, które mogą służyć szkole metodologiczną pomocą.
Dla ujednolicenia systemu projektowanych działań profilaktycznych może posłużyć poniższy schemat:

Źródło: J. Szymańska: Profilaktyka w szkole. Poradnik dla nauczyciela. Wyd. CMPPP, Warszawa 2005.

Jak tworzyć SPP?

Szkoły od lat kreują ciekawe pomysły na to, jak wspierać wychowanie uczniów. Dla tych najbardziej zaangażowanych, starających się przekazać swoim uczniom więcej niż dydaktykę, prowadzenie systemowych działań profilaktycznych nie jest trudne. Przydatne może być natomiast ustrukturalizowanie tych działań dla wszystkich szkół. Podjął się tego zespół specjalistów pod kierunkiem prof. Z. B. Gasia, tworząc model budowania szkolnego programu profilaktyki (czytaj więcej w: Z. B. Gaś, Szkolny program profilaktyki: istota, konstruowanie, ewaluacja, MENiS, Warszawa 2003).
Każda placówka oświatowa, po analizie własnych zasobów (ludzkich i materialnych), wie jakie są jej możliwości ich wykorzystania oraz potrzeby, które powinny być zaspokojone. Wiedza na temat tego, co już szkoła posiada, na co ją stać pozwoli przyjrzeć się również potrzebom środowiska i realnym możliwościom realizacji projektu.
Analizę można przeprowadzić tworząc np. listę zasobów szkoły.

Przykładowo do ludzkich zasobów szkoły należą:

• dyrektor zainteresowany i sprzyjający działaniom profilaktycznym,
• szkolni realizatorzy programów profilaktycznych,
• specjaliści (np. pedagodzy i psycholodzy szkolni, socjoterapeuci, pielęgniarki szkolne), posiadający doświadczenia profilaktyczne,
• specjaliści spoza szkoły, współpracujący ze szkołą,
• rodzice zainteresowani profilaktyką i wspierający SPP.

Materialne zasoby szkoły to na przykład:

• warunki lokalowe, które umożliwiają organizowanie zajęć profilaktycznych,
• środki finansowe na realizację profilaktyki w szkole, szkolenie realizatorów programów profilaktycznych,
• materiały dydaktyczne (literatura fachowa: poradniki, czasopisma).

  (więcej w: J. Szymańska, Profilaktyka w szkole. Poradnik dla nauczycieli, CMPPP, Warszawa 2005).

Analizę można także przeprowadzić posługując się modelem SWOT:

• metoda analizy
• badanie otoczenia i wnętrza organizacji
  S trengths – siły
  W eaknesses – słabości
  O pportunities – sposobności
  T hreats - zagrożenia

Tabela 5: Mocne i słabe strony, szanse i zagrożenia

Znając zasoby placówki, należy ocenić sytuację wychowawczą i zidentyfikować niepokojące objawy.
Aby dostrzec, jakie zachowania uczniów mogą być dysfunkcyjne, problemowe należy wiedzieć, jakie są prawidłowości rozwoju i potrzeby danej grupy wiekowej. Niezbędna jest bowiem tzw. norma – punkt odniesienia, porównania niepokojących zachowań z konwencjonalnymi.
Jeśli już znamy objawy (konkretne zachowania) możemy przejść do nazwania (zwerbalizowania) problemu – co się dzieje? Do pełnego zrozumienia trudności i zaplanowania diagnozy potrzebna jest jeszcze znajomość teoretycznych, psychologicznych koncepcji, wyjaśniających naturę, przyczyny, możliwości przeciwdziałania obserwowanym trudnościom (teorie czynników ryzyka i chroniących).

Diagnoza

Oszacowanie problemu należy zacząć od ustalenia kogo objąć badaniami i jak liczna powinna być to grupa. Diagnoza często dotyczy funkcjonowania całego środowiska szkolnego – uczniów, nauczycieli, rodziców.
Do oceny zagrożeń nauczyciele mogą wykorzystać różnorodne narzędzia diagnostyczne (techniki i metody).
Powszechnie stosowane są:

• obserwacja
• wywiad
• rozmowa
• analiza wytworów uczniów
• ankieta
• socjometria
• analiza dokumentacji szkolnej

Wybór metody badawczej zależy między innymi od możliwości badacza (np. czasu, skali i istoty zjawiska) oraz wartości psychometrycznych narzędzi diagnostycznych.
Szkolni diagności mogą wesprzeć się dostępnymi np. w poradniach p-p kwestionariuszami wywiadu lub ankietami, bądź samodzielnie skonstruować narzędzie, w oparciu o literaturę dotyczącą metodologii z tego zakresu. Uważam, że pomoc specjalistów z rejonowych poradni także uwiarygodni procedurę badawczą.
Przy tej okazji chcę przypomnieć bardzo ważne założenie – diagnozę powinna prowadzić osoba ciesząca się zaufaniem badanych, kompetentna i wiarygodna dla danego środowiska szkolnego.
Zebrane wyniki badań należy opracować statystycznie – ilościowo i jakościowo, co pozwoli uniknąć błędów intuicyjnych i wycinkowych analiz. Materiał badawczy – diagnostyczny, pozostawiony w dokumentacji programu profilaktyki szkoły, jest także narzędziem ewaluacji. Daje on obraz „stanu wyjściowego”, który można potem porównać z wynikami końcowymi (np. po zakończeniu zaplanowanego czasu oddziaływań profilaktycznych).
Stwierdzone prawidłowości (zdiagnozowane zagrożenia) stanowią podstawę planowania szkolnej profilaktyki, czyli konstruowania programu.

Jaki jest schemat SPP?

Schemat czytelnego programu profilaktyki powinien zawierać:
1. Założenia teoretyczne (uzasadnienie) i wynik diagnozy zachowań problemowych w danej placówce oświatowej.
2. Cel.
Przede wszystkim określenie celu ogólnego SPP, który powinien być mierzalny, uwzględniający przyjęte wcześniej teoretyczne założenia i wyniki diagnozy. Pomocą do uściślenia celu ogólnego są cele szczegółowe.
3. Zadania.
Jednoznacznie sformułowane stwierdzenia, które wyjaśniają w jaki sposób będą osiągane cele. Zadania - działania powinny być konkretne i zrozumiałe dla realizatorów szkolnej profilaktyki. Często w tej części programu zamieszczane są programy profilaktyczne (krajowe lub lokalne), działania alternatywne, różne projekty profilaktyczne.
Chcę przypomnieć, że między innymi CMPPP prowadzi Bank Rekomendowanych Programów Profilaktycznych.
Upowszechnianie tą drogą krajowych programów profilaktycznych, które odpowiadają standardom, daje pewną gwarancję ich jakości. Dyrektorzy szkół mogą uatrakcyjnić ofertę działań profilaktycznych we własnym środowisku, włączając w nie „duże” programy (zapraszając realizatorów z zewnątrz lub szkoląc własnych nauczycieli) – o standardach pierwszorzędowych programów profilaktycznych można poczytać także na stronie internetowej Pracowni Profilaktyki CMPPP.
4. Strukturę i sposób realizacji.
Uwzględnienie najważniejszych strategii profilaktycznych oraz informacji o konkretnych działaniach (dla kogo, kiedy, gdzie, kto realizuje, w jakiej formie, jak długo) – harmonogram.
5. Strategię ewaluacji.
Planując ewaluację programu należy ustalić jej rodzaj (np. wewnętrzna, zewnętrzna, czy mieszana – wewnętrzni ewaluatorzy kierowani są przez specjalistów z zewnątrz), metody ewaluacji oraz które elementy programu będą oceniane - np. uzyskane wyniki bezpośrednie lub odroczone, przebieg procesu, czy zastosowane strategie. Warto przemyśleć formę prezentacji otrzymanych danych ewaluacyjnych i przedstawić je społeczności szkolnej.

Czym jest ewaluacja SPP?

Jest oceną wartości programu, udziela odpowiedzi na pytania, dotyczące programu – np. kontynuacji zadań lub rezygnacji z niektórych, czy usunięcia „negatywnych skutków ubocznych” (więcej w: K. Ostaszewski, Ewaluacja programu w budowie, Remedium Nr 12, 2002).
Dobór metod ewaluacji (jakościowych, ilościowych) wiąże się z wykorzystaniem narzędzi badawczych i analizą danych. Planując ewaluację skuteczności program, dobrą procedurą (i mniej kosztowną) jest „pretest – posttest”.
Należy pamiętać również o kryteriach ewaluacji i wskaźnikach.
Chociaż przestrzeganie pełnej procedury ewaluacyjnej w praktyce przysparza wiele trudności, ewaluacja szkolnego programu profilaktyki jest niezbędna do oszacowania jego funkcjonowania i planowania działań profilaktycznych na kolejne lata szkolne. Zawsze można czerpać korzyści z działań ewaluacyjnych. Dzięki nim łatwiej np.:

• zrozumieć istotę sukcesów i niepowodzeń programu,
• udoskonalić proces oddziaływania na uczestników i realizatorów programu,
• wzbogacić wiedzę na temat profilaktyki.

Szkolny program profilaktyki a program profilaktyczny

Zauważyłam, że dość często zdarzają się nieścisłości i błędy wynikające z mylenia tych dwóch terminów (zresztą bardzo podobnych "językowo"). Aby ich nie było, przypominam:
program profilaktyczny to "odpowiednio dobrane i uporządkowane treści i zadania, które prowadzą do konkretnych zmian w jakości funkcjonowania jednostki lub grupy" (Z. B. Gaś).
SPP to system działań profilaktycznych, w który mogą być włączane także programy profilaktyczne.
Aktualnie wśród profilaktyków toczy się dyskusja na temat uniwersalnych, profesjonalnych programów profilaktycznych (tzn. odpowiednio dobranych i uporządkowanych treści i zadań, które prowadzą do konkretnych zmian w jakości funkcjonowania jednostki lub grupy).
Dyskusja dotyczy miedzy innymi ewaluacji ich skuteczności i możliwości ich upowszechniania (więcej na temat oferty programów profilaktycznych w: J. Szymańska,Co chodzi w szkołach, czyli oferta programów profilaktycznych, Remedium Nr 11-12, 2005).
Dotychczasowa praktyka profilaktyki uzależnień w szkołach dotyczyła najczęściej działań ukierunkowanych na pojedyncze zachowania problemowe.
Jest profilaktyka nikotynizmu, alkoholizmu, narkomanii. Współczesne tendencje i strategie wskazują natomiast, że skuteczniejsze jest przeciwdziałanie jednocześnie wielu zagrożeniom. Wiadomo, że niektóre substancje psychoaktywne torują drogę innym. W czasie imprez młodzież zażywa różne środki – pali papierosy, popijając napojem alkoholowym; pali marihuanę, bierze exstazy i pije piwo, itp.
Z tego względu czasem trudno jest ocenić jak zadziała jeden rodzaj substancji i jakie szkody powoduje.
Wybór strategii i działań profilaktycznych jest uzależniony od potrzeb lokalnego szkolnego środowiska, dlatego powyższy poradnik zawiera głównie ogólne informacje (koncepcje).
Bardziej szczegółowe porady lub opisy koncepcji znajdziecie Państwo w pozycjach książkowych, wykorzystanych przeze mnie w tym opracowaniu.

Zachęcam również do korzystania z konsultacji z pracownikami Pracowni Profilaktyki CMPPP.

Oprac. D. Macander