Zmiany w polskiej oświacie związane z reformą systemu edukacji w zakresie kształcenia specjalnego są bardzo znaczące i widoczne. Wprowadzenie tych zmian było możliwe dzięki zapisom Ustawy z dnia 7 września z 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572) i jej kolejnych nowelizacji oraz aktów wykonawczych do ustawy. Najważniejszą z tych zmian jest możliwość kształcenia uczniów niepełnosprawnych w klasach integracyjnych i ogólnodostępnych (art.1 pkt 5, art. 71b pkt 1).

Jednocześnie zmiany zakładają tworzenie optymalnych warunków kształcenia z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia niepełnosprawnego (art. 1 pkt 4 i 5a, art. 71b ustawy).

Akty wykonawcze:

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 21 maja 2001 r. wsprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz. U. Nr 61, poz. 624 z późn. zm.).
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r. wsprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego wposzczególnych typach szkół (Dz. U. Nr 51, poz. 458 z późn. zm.).
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r. wsprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej wpublicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. Nr 11, poz.114).
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. wsprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów isłuchaczy orazprzeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz. U. Nr 83, poz. 562 z późn. zm.).
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. wsprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci imłodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie wprzedszkolach, szkołach i oddziałach ogólnodostępnych lub integracyjnych (Dz. U. Nr19, poz.167).
• W dniu 27 lipca 2004 roku Rada Ministrów zatwierdziła dokument „Polska dla dzieci - Narodowy Plan Działań na Rzecz Dzieci 2004-2012". Zwraca się w nim szczególną uwagę na wyrównywanie szans edukacyjnych poprzez upowszechnianie szkoły otwartej, dobrze zintegrowanej w systemie świadczonych usług w środowisku lokalnym oraz na potrzebę przygotowania nauczycieli do pracy z uczniem ze specjalnymi potrzebami na każdym etapie kształcenia.

Zmiany te, zapewniają każdemu dziecku równy dostęp do edukacji i są wyrazem głębokiej troski o podmiotowość ucznia niepełnosprawnego. Są zgodne ze standardami obowiązującymi w krajach Unii Europejskiej, w których zwraca się szczególną uwagę na wspólne kształcenie dzieci i młodzieży niepełnosprawnych z pełnosprawnymi rówieśnikami w powszechnym systemie edukacji, z jednoczesnym wsparciem uwzględniającym ich specjalne potrzeby edukacyjne. Zasady te określone zostały między innymi w następujących dokumentach;

• Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych (ONZ, 1993)
• „Deklaracja z Salamanki" (UNESCO, 1994)
• „Traktat Amsterdamski" (Unia Europejska, 1997)
• „Deklaracja Madrycka" (2002)

W Polsce, w ciągu ostatnich 10-ciu lat, obserwowaliśmy bardzo dynamiczny rozwój integracyjnych form kształcenia na wszystkich etapach edukacyjnych. Nauczyciele przedszkoli i szkół integracyjnych intensywnie uzupełniali swoje kwalifikacje w różnych formach doskonalenia nauczycieli. Tylko na kursach doskonalących, organizowanych przez CMPPP, z zakresu pracy z uczniem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, zostało przeszkolonych ponad 2,5 tysiąca nauczycieli.

Korzystne warunki stworzone w klasach integracyjnych - kontakt z pełnosprawnymi rówieśnikami, mniej liczne zespoły klasowe, obecność dodatkowego nauczyciela ze specjalnym przygotowaniem, zatrudnieni specjaliści (logopeda, rehabilitant, psycholog) spowodowały duże zainteresowanie rodziców tą formą kształcenia i wzrost liczby uczniów niepełnosprawnych uczących się w oddziałach integracyjnych.

TABELA 1: Liczba uczniów niepełnosprawnych w oddziałach integracyjnych w szkołach podstawowych i w gimnazjach.

Źródło: Centrum Informatyczne Edukacji, na podstawie danych GUS.

Stałe i bezpośrednie kontakty ze szkołami prowadzącymi kształcenie integracyjne wskazują na to, że znaczna część uczniów niepełnosprawnych jest dowożona z odległych miejsc i „wyrwana" z lokalnego środowiska, co nie jest zgodne z podstawowymi założeniami integracji. Organizacja dowozu zarówno przez rodziców, jak i władze samorządowe jest znacznym utrudnieniem i dodatkowym obciążeniem finansowym. Słuszny wymóg dotyczący liczebności uczniów niepełnosprawnych w klasie integracyjnej (od 3 do 5) często uniemożliwia zorganizowanie takiej klasy, szczególnie w małych miejscowościach i na wsiach. Pozytywne doświadczenia wynikające ze wspólnego przebywania dzieci w klasach integracyjnych dotyczące funkcjonowania społecznego sprawiły, iż coraz większa liczba rodziców umieszcza dzieci niepełnosprawne w oddziałach ogólnodostępnych. Obrazuje to tabela nr 2.

TABELA 2: Liczba uczniów niepełnosprawnych w oddziałach ogólnodostępnych w szkołach podstawowych i gimnazjach.

Źródło: Centrum Informacji Edukacyjnej, na podstawie danych GUS.

Uczniowie ci wprawdzie korzystają ze społecznych kontaktów, ale uczą się w mniej korzystnych warunkach: liczne klasy i niedostateczne wsparcie specjalistyczne. Sami nauczyciele nisko oceniają swoje kompetencje dotyczące umiejętności pracy z uczniem niepełnosprawnym, a szczególnie w dostosowywaniu programu do potrzeb ucznia oraz w tworzeniu indywidualnych programów.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w przedszkolach, szkołach i oddziałach ogólnodostępnych lub integracyjnych nakłada na szkołę (§4) obowiązek zapewnienia realizacji zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego, realizację programu dostosowanego do indywidualnych potrzeb edukacyjnych i możliwości psychofizycznych, z wykorzystaniem odpowiednich form i metod pracy dydaktycznej i wychowawczej. Szkoły ogólnodostępne potrzebują wsparcia, aby móc zapewnić pomoc uczniom niepełnosprawnym.